بررسی علل ناباروری زنان

بررسی علل ناباروری زنان

بازدیدها: 90

ناباروری زنان علل مختلفی دارد و بالطبع درمان هم با توجه به علت متفاوت خواهد بود و ممکن است ترکیبی از روش های درمانی مختلف برای رفع مشکل ناباروری مورد استفاده قرار گیرد. ناباروری بر اساس علت آن به دو دسته اولیه و ثانویه تقسیم می شود:

  • ناباروری اولیه: به زوجین ناباروری اطلاق می شود که هرگز به اولین تجربه بارداری دست پیدا نکرده اند.
  • ناباروری ثانویه: در ناباروری ثانویه بیمار، سابقه یک بارداری قبلی وجود دارد هر چند الزاما منجر به تولد نوزاد زنده نباشد.
به صورت تخمینی ۹۰ درصد زوجین باید بعد از یک سال اقدام باردار شوند. در غیر این صورت مشکلی وجود دارد که باید شناسایی شده و سپس بهترین روش (یا روش های) درمانی پیشنهاد شود. ناگفته نماند ممکن است علت رخ ندادن بارداری مشکلات باروری مردانه هم باشد. از این رو مردان هم باید تحت بررسی قرار گرفته و از سلامت دستگاه تناسلی خود اطمینان حاصل کنند. در ادامه به بررسی علل ناباروری زنان می پردازیم:

بررسی ناباروری مربوط به فاکتورهای زنانه

۱- افزایش سن

ارتباط افزایش سن زنان و کاهش توانایی بارداری به خوبی اثبات شده است. کاهش توانایی باروری از سن ۴۰ سالگی شروع شده و در اواخر ۴۰ و اوایل ۵۰ سالگی سرعت پیدا می کند. علت اصلی چنین اتفاقی کاهش ذخیره تخمک های تخمدان به مرور زمان است. زنانی که غلظت بالاتری از هورمون FSH نسبت به خورمون LH دارند میزان بارداری کمتری خواهند داشت. البته مشکل غلظت بالای هورمون FSH ممکن است در سن پایین هم اتفاق بیافتد. یکی دیگر از علل کاهش باروری در اواخر سنین باروری خطر سقط خودبخودی است.

۲- فاکتور تخمک گذاری:

می توان گفت اختلالات اوولاسیون (تخمک گذاری) تقریبا مسئول ۳۰ الی ۴۰ درصد تمامی موارد عقیمی زنان است. ارزانترین و راحت ترین روش تشخیص تخمک گذاری ثبت درجه حرارت پایه بدن است. فاز لوتئال در سیکل یک زن با افزایش ترشح هورمون پروژسترون همراه است و سبب افزایش ۰/۵ درجه فارنهایت بالاتر از درجه پایه فاز فولیکولار می شود و حداقل ۱۰ روز طول می کشد. افزایش درجه حرارت بدن دو روز بعد از افزایش ناگهانی هورمون LH در نیمه سیکل روی می دهد. نشان دادن سورژ یا افزایش ناگهانی هورمون LH روش خوبی برای پیشگویی اوولاسیون یا تخمک گذاری است. پس می توان با اندازه گیری دمای بدن متوجه زمان تخمک گذاری شد.

نکات مهم:

- تخمک گذاری ۳۴ تا ۳۵ ساعت بعد از شروع سورژ (افزایش ناگهانی) هورمون LH و تقریبا ۱۱ تا ۱۲ ساعت بعد از پیک (اوج) هورمون LH اتفاق می افتد. 

- با انجام سونوگرافی و مشاهده کاهش اندازه فولیکول و ایجاد مایع در بن بست صفاقی می توان تا حدودی اوولاسیون را مشخص کرد. به نظر می رسد که در زنان مبتلا به نارسایی تخمدانی، استفاده از اووسیت های فرد دهنده تنها روش موفقیت آمیز باشد. (منظور اووسیت همان تخمک نابالغ است)

- نقص فاز لوتئال زمانی تایید می شود که در دو بیوپسی اندومتر تاخیری بیش از دو روز از روز واقعی چرخه در تکامل بافتی مشاهده شود. اگر سطح پروژسترون سرم در وسط مرحله لوتئال بیشتر از ۱۰ نانوگرم در میلی لیتر باشد، نشانه کافی بودن عملکرد جسم زرد است. 

۳- عوامل لوله ای-صفاقی:

این عوامل مسئول ۳۵ درصد موارد عقیمی زنان هستند. علت در اغلب موارد، بیماری التهابی لگن (PID) و یا عمل جراحی قبلی روی لگن و اندومتریوز است. اولین قدم بررسی باز بودن لوله ها، هیستروسالپنگوگرافی است. هیستروسالپنگوگرافی عکس برداری از رحم و لوله های رحمی است و باید در روزهای ۶ تا ۱۱ سیکل قاعدگی انجام شود. گاهی اوقات شستشوی مکانیکی لوله ای که به طور نسبی مسدود شده است سبب باز شدن آن می شود. عملکرد سلول های ایمنی در مایع صفاقی که برای بارداری مضر است توسط این روش مهار می شود و تحرک بخشیدن به مژه های پوششی لوله ها سبب افزایش احتمال باروری می گردد.

موارد منع مطلق انجام هیستروسالپنگوگرافی:

  •  شک به بارداری و سابقه بیماری التهابی حاد لگن است. 

موارد منع نسبی انجام هیستروسالپنگوگرافی:

  • سابقه بیماری التهابی لگن و دستکاری اخیر رحم
  • آلرژی نسبت به ید
  • درمان اشکالات قسمت دیستال یا انتهایی لوله شامل ترمیم جراحی به طریقه فیمبریوپلاستی یا نئوسالپنگوستومی است. 

عمل نئوسالپنگوستومی برای باز کردن انسداد لوله های رحمی (جهت باردار شدن) انجام می شود. اگر بعد از نئوسالپنگوستومی نشانه های زیر دیده شود، وضعیت نسبتا بد بوده و باید بررسی های بعدی صورت بگیرد:

  • هیدروسالپنکس با قطری بیشتر از ۳۰ میلی متر
  • فقدان فیمبریاهای قابل رویت 
  • چسبندگی های متراکم در لگن یا آدنکس ها

نکته مهم:

درمان اکثریت موارد عقیمی ناشی از فاکتورهای رحمی به طریقه جراحی است. 

۴- عوامل سرویکال یا گردن رحم:

در کمتر از ۵ درصد موارد مشکلات سرویکال یا گردن رحم مسئول عقیمی است. در ادامه به مواردی که باعث خطر ایجاد تنگی سرویکس یا کاهش کیفیت موکوس می شوند اشاره می کنیم:

  • تماس مادر با ماده دی اتیل استیل بسترول (DES) در دوران بارداری با افزایش میزان بروز ناهنجاریهای دستگاه مولرین در بدن جنین همراه است و ممکن است موجب ابهام در جنسیت جنین بشود. (این ماده در بعضی داروهای درمان سرطان پستان و یا جلوگیری از بارداری وجود دارد).
  • بیوپسی مخروطی قبلی از سرویکس یا کوتر کردن سرویکس
  • ناهنجاری های مادرزادی سرویکس
  • سرویسیت
  • عدم تخمک گذاری و تحریک آن با کلومیفن (Clomifene)

پیشنهاد می کنیم مقاله درمان ناباروری با کلومیفن را مطالعه کنید در این مقاله یکی از روش های رایج درمان مشکلات ناباروری را توضیح داده ایم. 

نکات مهم:

- تست بعد از مقاربت (PCT) یک روش استاندارد برای ارزیابی عوامل سرویکال است. این تست قبل از زمان تخمک گذاری یعنی ۱ تا ۲ روز مانده به تخمک گذاری انجام می شود. مقاربت طی دو روز قبل از تست ممنوع است. ۴۸ ساعت قبل از انجام تست نباید از دوش یا داروهای واژینال استفاده شود. 

- کلومیفن سیترات مهم ترین داروئی است که کیفیت موکوس سرویکس را تغییر می دهد. مشاهده اسپرم های لرزان یا مرده در تست بعد از مقاربت نشانه حضور آنتی بادی های ضد اسپرم در دهانه رحم است. برخی از محققین در این تست تقریبا هر تعداد اسپرم متحرک (حتی یک مورد) را نشانه مثبتی در نظر می گیرند اما گروهی دیگر مشاهده بیش از ۲۰ اسپرم در میدان میکروسکوپی را ضروری می دانند. 

- آنتی بادی های ضد اسپرم هم در مردان و هم در زنان ممکن است دیده شود. این آنتی بادی ها از نوع IgM و IgG و IgA هستند و در کاهش باروری نقش دارند. به کمک تست های آگلوتیناسیون اسپرم می توان این آنتی بادی ها را شناسایی کرد. هرچند هنوز در مورد درمان آنتی بادی های ضد اسپرمی در موکوس سرویکس هنوز بحث وجود دارد. 

۵- عوامل رحمی:

برخی فیبروئیدهای رحم به خصوص لیومیوم زیر مخاطی سبب سقط جنین می شوند ولی نقش آنها به عنوان علت مستقیم ناباروری اثبات نشده است. همچنین مواردی مثل ناهنجاری های مادرزادی رحم مانند رحم تک شاخ، رحم سپتوم دار یا دیواره دار و رحم دوگانه اغلب سبب سقط خودبخودی شده ولی مستقیما باعث عقیمی نمی شوند. برای درمان این مشکلات می توان از روش های جراحی کمک گرفت.

نکات مهم:

- برای زنان مبتلا به فیبروئیدهای رحمی که علت دیگری برای ناباروری ندارند، درمان از طریق میومکتومی یا سوپراوولاسیون/IUI اقداماتی است که پیشنهاد می شود. به خصوص اگر لیومیوم بزرگ زیر مخاطی، منفرد بوده و باعث تغییر شکل حفره رحم شود. 

- در بین ۱۳ تا ۷۸ درصد زنان ناباروری که برای IVF انتخاب می شوند، چسبندگی داخل رحمی یا سندرم آشرمن به دنبال هیستروسکوپی کشف می شود. علل چسبندگی داخل رحمی اغلب یاتروژنیک یا ناشی از روش های تشخیصی- درمانی است که چسبندگی ایجاد می کنند. هیستروسکوپی و رفع نمودن چسبندگی، درمان ارجح برای بازگرداندن باروری در زنان مبتلا به سندرم آشرمن است. 

۶- بیماری های سیستمیک:

هر بیماری سیستمیک مانند نارسایی کلیه، نارسایی کبد یا سرطان متاستاتیک می تواند با ایجاد اختلال در محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تخمدان، ناباروری ایجاد کند. 

سندرم تخمدان پلی کیستیک:

سندروم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) شایع ترین علت تخمک گذاری کم تعداد (الیگو اوولاسیون) و عدم تخمک گذاری (آنوولاسیون) در زنان است. 

نکات مهم:

- القای تخمک گذاری در زنان مبتلا به PCOS هم به طور طبی و هم جراحی انجام می شود. 

- افزایش نمایه توده بدنی (BMI) در این زنان، با افزایش خطر مقاومت به انسولین همراه است. بنابراین این بیماران باید وزن خود را کاهش دهند.

- تجویز داروهای محرک تخمک گذاری به عنوان درمان اصلی در مواردی که به علت اختلالات تخمک گذاری یا تنبلی تخمدان یا سندرم تخمدان پلی کیستیک مشکل ناباروری وجود دارد انجام می شود. داروهای محرک تخمک گذاری موجب تنظیم تخمک گذاری و رشد و آزاد سازی اووسیت یا تخمک می شوند.

- این احتمال وجود دارد که این داروها موجب آزاد شدن همزمان بیش از یک تخمک شده و احتمال چند قلویی را بالاتر ببرند.

- معمولا تجویز داروها روز دوم و یا سوم پریود (سیکل قاعدگی) انجام می شود.

پیشنهاد می کنیم برای اطلاعات بیشتر مقاله داروهای کمک کننده به درمان ناباروری زنان را مطالعه کنید.